Lezing over de Fundatie van Renswoude

Aan het einde van de Lange Nieuwstraat stuit je op de pronkfaçade van de Fundatie van Renswoude. De Lange Nieuwstraat lijkt volgens Ottenheym welhaast als een soort lange oprijlaan te fungeren voor het gebouw uit de 18e eeuw.

In de 18e eeuw was het een indrukwekkend gebouw dat uitzag over de stad, vertelt Ottenheym. Op de gevelsteen frontaal in het midden van de gevel is te lezen dat de Fundatie van Renswoude is gesticht in opdracht van de in 1754 overleden Maria Duyst van Voorhout. Ze was getrouwd met Frederik Adriaan baron van Reede van Renswoude.

Maria Duys van Voorhout stierf op 92-jarige leeftijd, vertelt Ottenheym. ‘Omdat ze zo oud is geworden erfde ze van eerder overleden familieleden. Dat betekende een enorme culminatie van fortuin. Ze had maar een dochter die echter al op tweejarige leeftijd was overleden.’

In haar in 1749 opgestelde testament liet ze al haar bezittingen na aan drie weeshuizen in Delft, Den Haag en Utrecht. Ottenheym: ’Het geld moest besteed worden aan de opleiding van de schranderste jongens uit de weeshuizen. Daarvoor zou bij het Agnietenklooster, waar nu het Centraal Museum is gevestigd, een nieuwe vleugel worden gebouwd.’

Het ging volgens Ottenheym om een nieuw soort onderwijs. ‘Het was niet vergelijkbaar met het onderwijs van de gilden en ook niet met het universitair onderwijs. Het was onderwijs gericht op praktische kennis. De leerlingen, ofwel élèves, werden onderricht in onder meer waterbouw, scheepsbouw, tekenen en wiskunde. Ze waren gekleed in blauwen pakjes met zilveren knopen.’

In de 18e eeuw besefte men dat de Gouden Eeuw voorbij was en dat het talent op de weeshuizen ontwikkeld moest worden om het land vooruit te helpen. ‘De leerlingen in de weeshuizen volgden eerst een opleiding op de kweekschool en vervolgens kwamen de schranderste leerlingen terecht bij de Fundatie van Renswoude. Ze woonden in het gebouw van de Fundatie en kregen ook les in het gebouw.’

Met de bouw van de Fundatie werd gestart twee jaar na de dood van Maria Duyst van Voorhout. ‘De bouw duurde vijf jaar en de architect was Joan Verkerk. Verkerk was tevens aannemer en steenleverancier.’

In het centrale gedeelte van het in rococostijl gebouwde pand, bevindt zich beneden de woning van de huismeester. Daarboven vindt men de Regentenzaal waar de twaalf regenten van de Fundatie vergaderden. Links van de Regentenzaal bevinden zich de ruimtes voor de leerlingen. Op het dak konden de leerlingen volgens Ottenheym ’s nachts de sterrenhemel bestuderen en overdag oefenen met landmeten. In het gebouw vind je tegenwoordig allerlei meesterproeven van de voormalige leerlingen zoals een staande klok van de horloge Matthijssen en plafondschilderingen van Jan Graco.

In de kleine onderwijsruimte hangen nu de portretten van de regenten. En in de eetzaal de getekende portretten die de leerlingen van elkaar hebben gemaakt, met de voorwerpen van hun beroep en die in 1990 zijn teruggevonden en vervolgens zijn ingelijst en opgehangen.

Sinds 1922 wonen er geen élèves meer in de Fundatie. De stichting verstrekt tegenwoordig toelagen aan jongeren die door bijzondere omstandigheden niet in staat zijn hun opleiding zelf te betalen. Begin 2025 maakten de bestuurders van de Fundatie bekend dat ze het gebouw moesten verkopen, om zo het vermogen te versterken waaruit de studiebeurzen worden verstrekt. Met behulp van Stichting Fonds 1999 kon Hendrick de Keyser Monumenten het pand verwerven. Het Centraal Museum kreeg de inboedel overgedragen, op voorwaarde dat de meubelen en kunstwerken in hun eigen omgeving worden beheerd.