2022

PDF-bestanden van Tijdschrift Oud-Utrecht in deze jaargang: Tijdschrift 2022 01, Tijdschrift 2022 02, Tijdschrift 2022 03, Tijdschrift 2022 04, Tijdschrift 2022 05, Tijdschrift 2022 06.

Voor korte inhoud per nummer zie hieronder.

december 2022

Kerstliedjes in Het Utrechts Archief
Een 16e-eeuws zangboek dat bewaard wordt in Het Utrechts Archief geeft een bijzonder inkijkje in de Utrechtse muziekgeschiedenis. Het is meer een liedbibliotheek dan een zangboek, want naast het gedrukte schoolboek Cantuale Traiectensis bevat de band nog een dunner liedboek en een apart handschriftje met negen kerstliederen. In de korte versies van Middelnederlandse kerstliederen zijn de details van het kerstverhaal weggelaten en is Kerstmis vooral een feest van samen zingen in blijdschap en dankbaarheid.

Utrechts rundvee (1400-1800)
Welke problemen een grote veestapel met zich meebrengt, kunnen we dagelijks in de krant lezen. Maar hoe was de situatie eigenlijk in vroeger eeuwen in de (huidige) provincie Utrecht? Gegevens uit boedels en veilingen van boerenbedrijven laten zien dat er een evenwicht bestond tussen het aantal dieren en het grondoppervlakte, en tussen de bedrijfsvorm en de bodemsoort. Gemengde boerenbedrijven maakten later steeds meer plaats voor melkveehouderijen. Een eeuwenlang gebrek aan mest sloeg om in een overschot.

Wandelen over de stadswal met Saftleven
Geen andere 17e-eeuwse kunstenaar heeft zo vaak de verdedigingswerken getekend van een stad in de Nederlanden als Herman Saftleven (1609-1685). Die stad was Utrecht, waar de in Rotterdam geboren kunstenaar omstreeks 1632 was neergestreken. Er zijn meer dan 150 tekeningen van (en vanaf) de Utrechtse stadswallen bekend van Saftleven. Gedurende dertig jaar – pakweg tussen 1645 en 1674 – konden Utrechters hem regelmatig over de stadswallen en langs de Stadsbuitengracht zien lopen, op zoek naar een plekje om rustig te kunnen tekenen. Zijn tekeningen bevinden zich tegenwoordig in openbare en particuliere collecties in binnen- en buitenland.

Beladen religieuze kunst van het Interbellum
De kerk van Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand in Bilthoven heeft een bijzonder gaaf interieur uit de jaren tussen de beide wereldoorlogen. Daaraan hebben destijds bekende, nu vergeten kunstenaars bijgedragen. De Duitse beeldhouwer Adam Winter leverde maar liefst zeventien heiligenbeelden en een vijftal reliëfs. In 2023 staat een tentoonstelling stil bij het eeuwfeest van de stichting van de parochie van deze kerk. Een goede aanleiding om opnieuw te kijken naar de katholieke avant-gardekunst van het Interbellum, een ideologisch verwarrende periode.

Woningbouw en architecten in Utrecht tijdens de Tweede Wereldoorlog
De Tweede Wereldoorlog was een cesuur in de bouwnijverheid. De bouwstop die de Duitsers afgekondigden, legde vrijwel het hele bouwwezen stil. Ook moesten architecten vanaf eind 1941 lid worden van de Kultuurkamer. Veel bouwplannen werden uitgesteld of geannuleerd. Waren de bezettingsjaren daardoor een bouwloos tijdperk? Inventarisatie van bouwtekeningen laat zien welke bouwactiviteiten er plaatvonden in Utrecht. En wie waren de architecten en hoe verhielden ze zicht tot de bezetter? De aanwezigheid van de NSB en de Duitsers aan de Maliebaan bracht werk met zich mee voor wie zich welwillend opstelde.

Bespreking: viering Utrecht 900 jaar stad
De viering van 900 jaar stadsrechten kan bijna geen Utrechter zijn ontgaan. Vooral vanaf juni was 2022 een druk jaar op historisch gebied. Onder de motto's ‘Stad zonder muren’ en 'Gekomen om te blijven’ waren er tentoonstellingen in soorten en maten, concerten in vele smaken en verschenen er boeken voor jong en oud. Door de stad hingen posters van 900 Utrechters en de lokale historische kennis werd in quizvorm getest. Wat hebben de vele activiteiten zoal opgeleverd?

oktober 2022

Kunst contra ketterij
De katholieke schuilkerken in Utrecht werden in de 17e eeuw rijkelijk voorzien van schilderijen door gerenommeerde kunstenaars. Aan de onderwerpskeuze van deze kunstwerken lag een doordacht iconografisch programma ten grondslag dat voortvloeide uit de Contrareformatie. De kerken waren ingericht als Theatrum Sacrum, een heilig theater waarin de sacramenten werden opgevoerd.

Jacob Das, veelzijdige grutter uit de Twijnstraat
In de 19e en 20e eeuw was de familie Das uit de Twijnstraat bekend van de Oranjegrutterij — een grutterswinkel met meerdere filialen — en om hun vele maatschappelijke activiteiten. Het meest spraakmakende lid van de familie was Jacob Das Dzn. (1865-1931). Behalve grutter was hij antirevolutionair politicus, voorzitter van ondernemersverenigingen, brandweerman, zwemmer en ‘buurtvader’. Op zijn initiatief werd het Gedenkteken 1813-1913 opgericht, nog altijd te vinden aan het einde van de Twijnstraat. De grutterswinkel werd in 1935 vervangen, maar het pakhuis aan de Wijde Doelen staat er nog.

De gelaagde historie van de Dom in penningen
Ter gelegenheid van de voltooiing van de restauratie van de Domkerk in de jaren 2017-2022 heeft de Amsterdamse kunstenares Da van Daalen (1956) een serie eigentijdse penningen ontworpen. Ze verbeelden een aantal belangrijke thema’s uit de geschiedenis van de Domkerk. De penningen uit 2022 maken deel uit van een veel langere traditie.

Een 'Chinees theehuis' in Huis ter Heide
‘Het enige, zeer merkwaardige overblijfsel van de Chinese stijl in de tuinkunst der 18de en 19de eeuw.’ Zo omschreef de Rijksdienst voor de Monumentenzorg het theehuis dat tot 1958 aan de Amersfoortseweg stond in Huis ter Heide (gemeente Zeist). Auteur Rob Hufen heeft nog jeugdherinneringen aan dit exotische bouwsel en vroeg zich af wat er mee gebeurd is. Het paviljoen blijkt vele omzwervingen te hebben gemaakt. Het stond in Sassenheim, Groningen en Huis ter Heide en diende als theehuis, dokterspraktijk, noodwoning en bouwkeet.

Onze Lieve Vrouw van Eiteren: van IJsselstein naar Utrecht en terug
Op 24 juni 1936 maakte het middeleeuwse beeldje van Maria van Eiteren een glorieuze herintrede in IJsselstein, het stadje van herkomst. Een voorwerp dat in het Aartsbisschoppelijk Museum was terechtgekomen en daarna jarenlang in de kapel van de Zusters van Liefde aan de Springweg in Utrecht had gestaan, werd het middelpunt van een hernieuwde bedevaarttraditie.

augustus 2022

Andreas aan de gevel: Ziekenhuis, zusterklooster en appartementencomplex aan de Springweg
Het lijkt wel een decorstuk: achter de oude voorgevel aan de Springweg staat een modern appartementencomplex. Oorspronkelijk gebouwd als rooms-katholiek gasthuis, werd het Andreasgesticht een klooster voor de Zusters van Liefde die lesgaven aan een imperium van meisjesscholen. Na hun pensionering mochten ze er nog oud worden. Inmiddels is het een gewild wooncomplex in de Utrechtse binnenstad. Alleen de façade met de beelden van Sint-Andreas en Onze-Lieve-Vrouw hield stand.

Machiel Wilmink en de School voor de Grafische Vakken
Liefhebbers van reclamedrukwerk, spoorwegen of scheepvaart kennen Machiel Wilmink (1894-1963) wellicht als ontwerper van affiches voor de Rotterdamsche Lloyd, de Nederlandse Spoorwegen en de Jaarbeurs. Hij ontwierp boekbanden en illustreerde publicaties voor uitgeverijen als Callenbach en Nijgh & Van Ditmar. Vooral was Wilmink, in zijn eigen woorden, een reclamekunstenaar: medeoprichter van het vakblad De Reclame, het Genootschap voor Reclame en de Vereniging voor Reclameontwerpers en Illustratoren. Maar voordat Wilmink bekend werd in de reclamewereld, maakte hij zich geliefd bij zijn leerlingen aan de School voor de Grafische Vakken in Utrecht.

Teruggevonden glas-in-lood van A.C. Valstar
In het gebouw op de hoek van de Stadhuisbrug en de Oudegracht, tot voor kort in gebruik als boekhandel en bibliotheek, was voor 1974 Vroom & Dreesmann gevestigd. Onlangs werden twee gebrandschilderde ramen teruggevonden die afkomstig zijn uit dit pand. Ze vullen de nog aanwezige ramen aan met figuratieve voorstellingen. Een ervan geeft het warenhuis zelf weer, zoals dat in 1898 begon als Magazijn De Zon. Bij de komende herontwikkeling zullen de ramen worden teruggeplaatst. Een goed moment om aandacht te schenken aan de vergeten glazenier.

Paus Adrianus VI, wereldleider uit Utrecht
Van timmermanszoon tot paus: dat is het levensverhaal van Adrianus van Utrecht (1459-1523) in een notendop. Precies 500 jaar nadat hij tot hoofd van de katholieke kerk werd gekozen, spreekt zijn onwaarschijnlijke loopbaan nog steeds tot de verbeelding. Adrianus was de opvoeder van keizer Karel V en diens stadhouder in Spanje. Hij was bevriend met Erasmus, maar ook de eerste theoloog die Luthers stellingen als ketterij veroordeelde. Museum Catharijneconvent eert de relatief onbekende wereldleider uit Utrecht nu met een tentoonstelling.

Boekbespreking Joodse Raad van Utrecht
Dit voorjaar verschenen er boeken over de Joodse Raad in Amsterdam én die in Utrecht. Het landelijke overzichtswerk en de regionale studie vullen elkaar perfect aan. Bart van der Boom probeert zich in te leven in het optreden van de Raad vanuit het perspectief van toen; dat levert veel stof tot nadenken. Jim Terlingen wil geen oordeel vellen over het optreden van de Utrechtse Joodse Raad, maar zijn boek biedt een grote hoeveelheid nieuwe gegevens.

juni 2022

Themanummer '50 jaar zorg voor Utrechts erfgoed'

Utrecht op het tweede gezicht
Goede zorg voor erfgoed is niet vanzelfsprekend. Een belangrijke voorwaarde voor een zinvolle omgang met overblijfselen uit het verleden zijn kennis en onderzoek. Er zijn weinig steden in Nederland die zo’n rijke onderzoekstraditie hebben opgebouwd als Utrecht. De publicaties daarover bieden een schat aan kennis en inspireren onderzoekers in andere steden. Een beschouwing over het belang van gemeentelijke erfgoedzorg en het fragiele collectieve geheugen van de stad.

Graven naar verhalen in Utrechtse bodem
Utrecht is voor archeologen een van de interessantste steden van Nederland. Door de verschillende landschappen en de lange bewoningsgeschiedenis is een ongekend rijk bodemarchief ontstaan. In de afgelopen vijftig jaar brachten de gemeentelijke archeologen tijdens honderden opgravingen vele verhalen aan de oppervlakte. Ook kreeg Utrecht er maar liefst 10.000 jaar geschiedenis bij.

Op zoek naar kasteel Vredenburg
Hoewel het kasteel Vredenburg rond 1580 grotendeels gesloopt werd, waren delen ervan nog eeuwenlang zichtbaar en kwamen funderingen tevoorschijn bij werkzaamheden. De afgelopen halve eeuw is er veel archeologisch onderzoek gedaan bij de bouw van parkeergarages en het Muziekcentrum. In de grachtvulling vonden de archeologen fragmenten van beeldhouwwerk en honderden kogels.

Bouwhistorie, een gemeentelijke taak
De aanstelling van Frans Kipp was in 1975 het begin van systematisch bouwhistorisch onderzoek door de gemeente Utrecht. Maar eerder werd er bij de afdeling Monumenten al onderzoek gedaan met het oog op restauraties, en na 1975 werd die ene bouwhistoricus al snel een hele afdeling. Wie waren deze gemeentelijke gebouwonderzoekers, hoe gingen zij te werk en wat leverde dat op aan bouwhistorische kennis?

Utrechts verleden in 3D
In de afgelopen halve eeuw deed de computer zijn intrede bij het archeologisch en bouwhistorisch onderzoek. Aanvankelijk werd die vooral gebruikt voor de registratie van vondsten en het maken van werktekeningen. De laatste 15 jaar maakten de Utrechtse archeologen en bouwhistorici ook intensief gebruik van 3D-reconstructies, niet alleen om het verleden inzichtelijk te maken voor het publiek, maar ook voor de uitwerking van onderzoek.

Waard om voor het nageslacht te behouden
Welke gebouwen moeten bewaard blijven voor de toekomst? Die vraag staat centraal bij discussies over de aanwijzing van rijks- en gemeentelijke monumenten. Moet een monument een minimumleeftijd hebben en komen ook 'lelijke' gebouwen in aanmerking? Gedurende de 20e eeuw was er weinig waardering voor de 19e-eeuwse neostijlen en de jugendstil, maar er kwam een kentering. Hetzelfde is de afgelopen jaren gebeurd voor monumenten uit de wederopbouwperiode, al weet nog niet iedereen de Neudeflat te waarderen. Bij de huidige inventarisatie van de decennia na 1970 wordt ook het ‘verhaal achter een gebouw’ meegewogen.

Navoelbare tijden
Al vijftig jaar werkt de gemeente Utrecht aan de inpassing van erfgoed in ruimtelijke plannen. Wat heeft dat de stad opgeleverd? Een zoektocht langs drie projecten waarin cultuurhistorie telkens een andere betekenis aan de plek heeft gegeven: het rustige fortdorp Blauwkapel, de uitgestrekte nieuwbouwwijk Leidsche Rijn en het compacte wooncomplex Mariaplaats.

Ruimte vinden in religieus erfgoed
Ruim veertig kerken in Utrecht kregen de afgelopen decennia een nieuwe functie. Kerkgebouwen zijn bijvoorbeeld omgetoverd tot congrescentrum, feestzaal, museum, moskee, kantoor of zelfs appartementen. Maar is zo'n herbestemming altijd geslaagd? Bij een transformatie moeten de monumentwaardes worden afgewogen tegen de gebruiksmogelijkheden. Goed overleg tussen de eigenaar en de gemeente kan tot mooie resultaten leiden, bleek bij de Westerkerk aan de Catharijnekade. Een gesprek met Alice Gut, adviseur erfgoed bij de gemeente Utrecht, Robin van Hagedoorn, eigenaar en directeur van BUNK, en zijn compagnon Patrick van der Sman.

Werk aan de werf
Eeuwenlang was het onderhoud van de voor Utrecht zo kenmerkende werven en werfkelders een gezamenlijk verantwoordelijk van de eigenaren van de grachtenpanden. Nadat ze in verval raakten, nam de gemeente Utrecht in de 20e eeuw het eigendom van de werfmuren en kades over. Verschillende restauratierondes volgden, waarbij de monumentwaarde niet altijd voorop stond. Het wervengebied steekt zo complex in elkaar dat tegenvallers telkens op de loer liggen.

Zoeken naar de Rijn en Vecht in het Stationsgebied
De vroegere loop van rivieren in de huidige stad Utrecht houdt archeologen, historici en geologen al meer dan een eeuw bezig. Verschillende theorieën hebben de ronde gedaan over de loop van Rijn en Vecht en de vele zijarmen. Met recente geologisch-archeologische gegevens is de rivierenloop echter steeds beter te reconstrueren. 'Diepgravend' onderzoek in het Stationsgebied leverde het afgelopen decennium nieuwe informatie op over de oude rivierlopen aan de westkant van de stad. De resultaten geven inzicht in de ontwikkeling van het landschap in de tijd dat Utrecht nog geen stad was.

april 2022

Het vergeten schot in de Potterstraat
Het is 7 mei 1945, een uur of tien in de morgen. Utrecht wacht vol spanning op de intocht van de geallieerde troepen. Biltstraat, Voorstraat, Nobelstraat, Janskerkhof en Oudegracht zijn de invalswegen van de bevrijdingsstoet. Bij de Neude en de Potterstraat komt alles samen.

‘Lambert Erné gooide knuppel in orgelkast’
Na de Tweede Wereldoorlog domineerde de Utrechtse organist Lambert Erné (1915-1971) op onorthodoxe wijze het terrein van orgeladvies en -restauratie in Nederland. In eigen stad zorgde hij bijna dertig jaar voor de muziek in de Nicolaïkerk aan het Nicolaaskerkhof. Daar hangt ook de plaquette die hem postuum in ere houdt. De Nicolaïkerk is tegenwoordig een rijksmonument en cultuurpodium met als trekpleister het wereldberoemde Marcussenorgel, een ‘erfenis’ van Erné. Wie was de persoon achter de plaquette en wat dreef hem?

De wording van de gobelins in de Aula
De ‘gobelins’ oftewel wandtapijten in de Aula bij het Academiegebouw van de Universiteit Utrecht wekken een eeuwenoude indruk. In werkelijkheid dateren ze grotendeels uit de jaren dertig van de vorige eeuw. Hun schijn van ouderdom danken ze aan de historiserende voorstellingen en de verblekende pigmenten. De tapijten waren het resultaat van een stroeve samenwerking tussen de gevestigde kunstenaar Willem van Konijnenburg en het ‘aanstormende talent’ Christiaan de Moor, die daarmee feitelijk meer ervaring had.

Beeldhouwer Wilhelm Mengelberg aan het Hoogt en de Maliebaan
Het Utrechts Monumentenfonds heeft de panden aan het Hoogt gerestaureerd, waar binnenkort ook het nieuwe Filmtheater Slachtstraat opent. Het pand waarin het Kruideniersmuseum een plek krijgt, was ooit het woonhuis van Friedrich Wilhelm Mengelberg (1837-1919). Deze uit Duitsland afkomstige beeldhouwer woonde van 1869 tot 1872 aan het Hoogt 10 en daarna aan de Maliebaan 80.

Een unieke tuinvaastekening van Jan Baptist Xavery
In de 18e eeuw waren vazen prestigieuze tuinornamenten. Eigenaren van buitenplaatsen lieten zich graag portretteren met tuinvazen in hun nabijheid. De veelzijdige beeldhouwer Jan Baptist Xavery (1697-1742) heeft verschillende van zulke vazen vervaardigd. Een ontwerptekening van een vaas in een particuliere verzameling kan in verband worden gebracht met de buitenplaats Zijdebalen aan de Vecht net buiten Utrecht.

februari 2022

Godschalk de Kruisvaarder, stichter van het Sint-Catharijneconvent?
Nu we in 2022 het 900-jarig bestaan van de stad Utrecht gaan vieren, is het tijd om ons nog eens te verdiepen in de historische achtergrond van dit heugelijke feit. Op 2 juni 1122 vaardigde de Duitse keizer Hendrik V twee oorkonden uit, ook wel aangeduid als de stadsrecht- en de tolrechtoorkonde.

De Dagwyser (1783) van Joan Gideon Loten: Notities van een onwillige opiumgebruiker
Onlangs verwierf de Universiteitsbibliotheek Utrecht een Practisyns Dagwyser over de XII Maanden des Jaars 1783. Dit met data voorgedrukte boekje 'waar in ieder zijne dagelijkse bezigheden kan aanteekenen' is afkomstig van Joan Gideon Loten (1710-1789), de voormalige gouverneur van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC). In zijn Dagwyser maakte hij veel notities over het dagelijks leven in Utrecht en over zijn gebruik van opium als medicijn tegen astma.

Kunstenares Bramine Hubrecht in Utrecht: Professorenportretten en familieverhalen
Bramine Hubrecht (1855-1913) had een speciale band met de Domstad. Ze woonde er — na haar huwelijk met F.C. Donders — slechts een jaar, maar kwam er gedurende haar leven regelmatig. Ze portretteerde vier befaamde Utrechtse hoogleraren en maakte een intiem portretje van haar neefje dat aan het Janskerkhof woonde. De verhalen achter deze kunstwerken geven een interessant inkijkje in het leven van de gegoede burgerij in de late 19e eeuw.

Utrechtse ramen van Joep Nicolas
Bij het lustrum van de Utrechtse universiteit in 1936 werd de Aula van het Academiegebouw — de oude kapittelzaal — aangekleed met wandtapijten en glas-in-loodramen. Hoewel geïnspireerd door de late middeleeuwen, werden twee 'actuele' kunstenaars ingeschakeld: Willem van Konijnenburg (1868-1943) en Joep Nicolas (1897-1972). Nu staat de glazenier Joep Nicolas centraal. Behalve in de Aula liet deze markante kunstenaar nog enkele sporen na in Utrecht.

Perceelskaart en blaffaard van Oostveen herenigd
Aan de inventaris van het archief van het gerecht Oostveen — de latere gemeente Maartensdijk — is onlangs een 17e-eeuwse ‘blaffaard’ toegevoegd. Het is een werkkopie of reiseditie van een belastingregister. Het boekje vertelt het verhaal van de ontginning van ‘onland’ in dit veengebied. De vondst zorgt voor een hereniging met een ander bijzonder archiefstuk: de ‘Caarte van de Landen gelegen onder Oostveen’.