Tijdschrift oktober 2026

Archeologisch onderzoek van klooster Mariëndaal in Zuilen

Herre Wynia is gemeentelijk archeoloog bij de afdeling Erfgoed van de gemeente Utrecht.

Wie tegenwoordig over het Queeckhovenplein in Zuilen loopt, ziet een doorsnee plein met een trapveldje, speeltoestellen, struiken, een grasveld en een paar bomen. Niets wijst erop dat op minder dan een meter diepte de resten liggen van een belangrijk middeleeuws klooster. In 2018-2019 zijn hier bij het vervangen van het riool de funderingen van klooster Mariëndaal teruggevonden. Bovendien werden er onverwacht nog veel oudere sporen aangetroffen, een van de belangrijkste archeologische ontdekkingen van de afgelopen jaren. Hebben de archeologen de geboorteplaats van de heilige Liudger gevonden?

Utrecht in de middeleeuwen. Plan of toeval?

Marcel IJsselstijn is sociaal geograaf en werkt als onderzoeker stedenbouw en cultuurlandschap bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Hij publiceerde onlangs de Atlas van de middeleeuwse stad.

In 2027 viert Utrecht 900 jaar Oudegracht, want in een oorkonde uit 1127 wordt deze gracht voor het eerst vermeld. Kenmerkend voor de Oudegracht is het grote niveauverschil tussen de straat en het water, met aan weerszijden werven en werfkelders. In geen enkele andere stad vinden we iets vergelijkbaars van dezelfde omvang. Hoe is dat zo gekomen? Is de Oudegracht volgens een vooropgezet plan aangelegd en gebouwd? Of is dit unieke stadsbeeld meer toevallig ontstaan? Recent promotieonderzoek, als handelseditie verschenen onder de titel Atlas van de middeleeuwse stad, laat zien hoe de stedenbouwkundige ontwikkeling in deze periode verliep.

Zwarte schapen in Utrecht: Het onbekende verhaal van de verbeterhuizen

Leo Paul is sociaal geograaf en bestuurslid van het Utrechts Geveltekenfonds (UGTF).

Tussen ongeveer 1660 en 1810 heeft Utrecht meerdere particuliere gevangenissen gekend, waar je terecht kon komen als een familielid een verzoek tot opsluiting had ingediend bij de burgemeesters of het gerecht. Ze werden verbeterhuizen genoemd. Een kort briefje was voldoende waarin stond dat de op te sluiten persoon alcoholist, losbandig of krankzinnig was en moest worden vastgezet. Hoe ging het eraan toe in verbeterhuizen?

Nieuwe blik op een oud tegeltableau

Daniël Blom is vakspecialist Digitalisering & AV bij Het Utrechts Archief.

Dit beschadigde tegeltableau in de voorgevel van de voormalige fröbelschool aan de Royaards van den Hamkade (Ondiep) hielp onlangs om een klein raadsel op te lossen. In de collectie van Het Utrechts Archief bevindt zich namelijk al bijna twintig jaar een videokopie van een bevrijdingsfilm uit 1945 waarop een gebouw te zien is met een identiek tegeltableau. Lange tijd was onduidelijk welk gebouw dit betrof. Een hernieuwde blik op het tegeltableau maakt duidelijk dat het om de gesloopte lagere school aan de Joan Roëllstraat gaat. De fröbelschool en de naastgelegen Openbare Lagere School werden namelijk in 1916-1917 als gezamenlijk project ontworpen door de Utrechtse architect Antonius Johannes van Schaik (1865-1944). Beide scholen kregen in de gevel een tegeltableau met het Utrechtse stadswapen.

Alexander Hagopian, een zachtmoedige held uit de Korte Jansstraat

Joris Versteeg is journalist en werkt aan het onderzoeksproject Ararat aan de Noordzee, www.ararat-aan-de-noordzee.nl.

Oudere Utrechters kunnen zich de oosterse tapijtzaak Perez aan de Korte Jansstraat 11 herinneren. Tegenwoordig zit er een hifi-winkel. Filiaalhouder van deze Perez-vestiging was de aanvankelijk stateloze Armeense vluchteling Alexander Hagopian (1907-1985), geliefd bij klanten en medewinkeliers en gerespecteerd om zijn reparatietechniek. De tapijten van het Centraal Museum werden aan hem toevertrouwd. Weinigen weten echter van zijn ervaringen in overleven en verzet tijdens de beide wereldoorlogen. Een Utrechter die ‘meer voor de vrijheid deed van dit volk dan de meesten van zijn eigen kinderen’, maar in vergetelheid raakte.

• Geannoteerde versie van dit artikel (PDF)

Van Morgenrood tot Mozart: De Stem des Volks Utrecht

Ries Adriaansen is lid en secretaris van Stem des Volks Utrecht. Hij bracht tijdens de coronaperiode, toen er niet gerepeteerd kon worden, het archief van het koor op orde.

In de collectie van het Centraal Museum is een vlag aanwezig van het Arbeiders-Zangkoor De Stem afdeling Utrecht, opgericht in 1905. Terwijl in het logo van het huidige koor De Stem des Volks Utrecht staat: opgericht in 1931. Reden om de (voor)geschiedenis van het koor op een rijtje te zetten. Het blijkt dat Stem des Volks Utrecht afstamt van de koren Sempre Crescendo uit 1898 en De Stem afdeling Utrecht uit 1905, beide onderdeel van de 'Rode Familie'. Voor lustra houdt het koor 1931 als begin aan; dit jaar wordt het 95-jarig jubileum gevierd.

Anton Geesink vloerde kunstenaar Yves Klein aan het Oudkerkhof

De Franse kunstenaar Yves Klein (1928-1962) werd wereldberoemd met zijn monochrome doeken met blauw pigment. Minder bekend is dat zijn vader Nederlands was. Yves' ouders woonden afwisselend in Nederland en Frankrijk en waren eveneens kunstenaars. In het Stedelijk Museum Schiedam is de tentoonstelling Yves Klein en zijn kunstenaarsfamilie te zien. Er hangen ook werken van zijn ouders Frits Klein (1898-1990) en Marie Raymond (1908-1988) en van Yves' echtgenote Rotraut Uecker (1938). Voor het eerst belichten de tentoonstelling en de bijbehorende publicatie Kleins banden met Nederland. Daarbij blijkt dat hij een 'zwarte band' met Utrecht had.

Het Nederlands Waterleidingmuseum onder Jos de Meyere

Ton H.M. van Schaik is historicus, publicist en oud-redacteur van dit tijdschrift.

Een decennium lang floreerde in Utrecht het Nederlands Waterleidingmuseum. Directeur Jos de Meyere organiseerde er maar liefst zeventien tentoonstellingen, deels spraakmakende, en was een ervaren verzamelaar en conservator. Hij schreef een uitvoerig verslag van zijn werkzame leven in Utrecht, waarop dit artikel deels is gebaseerd. Na zijn vertrek in 2005 ging het met het museum bergafwaarts en in 2010 sloot het zijn deuren. Het zou in de klimaatcrisis van vandaag, die ook een watercrisis is, een herstart verdienen.